ايرج افشار
331
دفتر تاريخ ( مجموعه اسناد و منابع تاريخى ) ( فارسى )
چهارباغ كهنه - باغ قوشخانه - باغ سعادتآباد - باغ شبكه - اتمام چهارباغ بالا و عباسآباد - تالار سردر علىقاپى - عمارات هفت دست و نمكدان و آينهخانه . 4 - از شاه سليمان : دو مسجد در جنب مسجد شاه ، عمارت هشتبهشت و بعضى كاروانسراها و حمّامها . 5 - از شاه سلطان حسين : مدرسهء چهارباغ - قريهء فرحآباد . اصفهان در عصر شاه سليمان و شاه سلطان حسين به منتهاى عظمت و آبادى و جمعيت خود رسيد و در همين دوره بود كه پاى رفتوآمد تجّار و سيّاحان اروپايى به اين شهر كاملا باز شد و مقدماتى را كه از عهد شاه عباس كبير و شاه عباس ثانى در اين راه فراهم شده بود در آن ايام به نتيجهء كامل رسيد . اين مسافرين اروپايى كه در دورهء اخير سلطنت صفويّه به اصفهان آمدهاند حكايات عجيبى راجع به آبادى و وسعت شهر و كثرت جمعيت آن نوشته [ اند ] كه با مشاهدهء حالت حاليهء شهر باور كردن آنها در بادى نظر مشكل مىآيد . از آن جمله شاردن ( Chardin ) فرانسوى كه دو بار ، يك دفعه در فاصلهء سالهاى [ 59 ] ( 1074 و 1080 ) و يك دفعه هم در فاصلهء سالهاى ( 1081 - 1087 ) يعنى در عهد شاه سليمان به ايران آمده و هر دفعه هم قريب شش سال در اين مملكت آمده در باب آبادى اصفهان مىنويسد : « شهر در اين ايام 160 مسجد و 48 مدرسه و 1800 كاروانسرا و 273 حمّام دارد و جمعيت آن بالغ بر 1000000 يعنى دو كرور است و وسعت آن با آباديهاى اطراف قريب به 12 فرسخ . » مسافر ديگر يعنى كمپفر ( Kaempfer ) كه در فاصلهء سالهاى 1095 و 1099 يعنى در آخر عهد شاه سليمان به ايران آمده دورهء شهر را شانزده فرسخ مىگويد و گرديدن دور آن را در يك روز محال مىداند و بعضى ديگر از محققين اروپايى عدد جمعيت اصفهان را قبل از استيلاى افاغنه ششصد هزار خانوار نوشتهاند و اگر اين حساب را صحيح و هر خانواده از سه نفر هم مركب بگيريم عدد جمعيت بالغ بر 1800000 يعنى نزديك به چهار كرور مىشود و اين در صورتى كه قريهء جديد التأسيس فرحآباد 100000 جمعيت داشته براى شهر به آن عظمت كه